Alevi Geleneğinde “Cem Evinin” Tarihsel Kökeni - Tarihi Havadis

Alevi Geleneğinde “Cem Evinin” Tarihsel Kökeni

Alevi Geleneğinde “Cem Evinin” Tarihsel Kökeni

http://dergipark.gov.tr/download/article-file/52234
Günümüzde çeşitli platformlarda, Alevî örgütlenmesinin yeni mekânı olan cem ve kültür evleri üzerinde birçok tartışma yapılmaktadır. Bu tartışmaların sebep olduğu karmaşa da göstermektedir ki Alevîliğe özgü bir müessese olan “cem evleri” üzerine bilimsel araştırmaların yapılmasının kaçınılmazlığı ortadadır. Alevilik ve Bektaşilikte cem ve cem erkânı söz konusu olunca, yapılan bilimsel çalışmaların çoğunluğu cem erkânının icra edilişi ve cem erkânının birey ve toplum üzerindeki etkileri hakkındadır. Çalışmamızı özgün kılan cem erkânının kökeni hakkındaki hipotezlerin topluca verilmesi, ayrıca tarihi ve kültürel özellikleri göz önünde bulundurularak cem evinin caminin mukabili olup olmayacağı, cem evinin ibadethane statüsüne alınıp alınmayacağı sorularına cevap vermesidir. Çalışmamızda tasavvufi yönü baskın olan Alevî geleneğinde cem ve cem evi kurumunun tarihsel geçmişi, kuruluş gerekçeleri ve yapılanma süreci anlatılacaktır. Cem; Arapçada toplanmak, bir araya gelmek, bir olmak, güçlü olmak anlamında kullanılmaktadır.1 Farsça “ibadet şekli, adet vegörenek” anlamlarına gelen ayin ile Arapça “topluluk, toplamak ve toplantı anlamındaki cem kavramlarının bir araya gelmesiyle oluşan Ayin-i cem, toplantı töreni ve cem töreni anlamına gelmekte olup Alevî/Bektaşilerin dede ve on iki hizmet sahiplerinin bir araya gelerek cemaatle yaptığı en önemli erkânı ifade eder.2 Cem, Kırklar Cemi, Erenler Cemi, Cem Ayini, Cem Erkânı3 , Muhabbet Cemi, Meydan Cemi, Mahşer Cemi, Cem Bezmi, Cem Töreni, Cem Ritüeli şeklinde ifade edilmektedir. Genel olarak cem ayininin bölümleri aşağıdaki gibidir. Geçmişte tekke, zaviye, dergâh, meydan odası vb. mekânlarda; günümüzde ise dernek, vakıf ve cem evlerinde bir araya gelen Alevî ve Bektaşi talipler, bekçinin önceden haber vermesiyle birlikte cem erkânı yapılacak yerde kadınlı-erkekli yüz yüze bakacak biçimde otururlar. “Cemlerde önemli bazı ritüeller on iki hizmet olarak, yine biraz da sembolik biçimde canlandırıp icra edilmektedir. Cem ayini, on iki imamı sembolize ettiğine inanılan on iki erkân/hizmetin yerine getirilmesiyle gerçekleşir. On iki hizmet, cem ritüelini meydana getirdiğinden her biri kutsal olarak kabul edilir ve bu hizmetler yerine getirilmediği zaman hem yapılan ritüelin gerçekleşmeyeceğine inanılır hem de yenen ve içilen hiçbir şeyin helal olmayacağına inanılır.”4 Dolayısıyla on iki hizmet sahipleri toplandıktan sonra cem başlamadan dede veya baba günün önemine binaen canlarla yarım saat kadar sohbet eder; zakir ya da zakirler sazla deyiş, nefesler çalarlar. Süpürge çalınır, Post serilir, ceme başlamadan canların hepsi birbirinden helallik alır; sorunlar çözülür. Daha sonra on iki hizmet sahiplerine duaları yaptırılır. Çerağ uyandırılır, ibrikçi tarikat abdesti aldırır, (bütün bunlarda Kuran ayetleri okunur). Kurban ve lokma duaları dede tarafından yapılır. Cem mühürlenir dua yapılır. Üç duvazimam okunur, dua edilir. Üç tevhid çekilir, dua edilir (canlar burada secdedirler), miraçlama okunur, kırklar semah yapılır. Saki suyu dağıtır ve mersiye faslı başlar, daha sonratığlanan kurbanın etinden yapılan lokmalar gelen canlara dağıtılır. Dualar eşliğinde çerağı söndürülür ve cem bitirilir