Bir Tanzimat Bürokratının Portresi: Krikor Ağaton Efendi (1823- 1868) - Tarihi Havadis

Bir Tanzimat Bürokratının Portresi: Krikor Ağaton Efendi (1823- 1868)

Bir Tanzimat Bürokratının Portresi: Krikor Ağaton Efendi (1823- 1868)



Osmanlı çatısı altında yer alan Ermeni cemaatinde, XVIII. yüzyılda Katolikler arasındaki eğitim ve kültür faaliyetleriyle bir kıpırdanma başlamıştır. Bu tür faaliyetlerin yürütülmesinde Sivaslı Mihitar’ın katkıları oldukça büyüktür. Cemaatin dışa açılımı ve gelişimi hususunda önemli bir yol açmıştır. Kurulan matbaa ve modern eğitim için yurtdışına gönderilen öğrenciler, Ermeni cemaatindeki değişimi haber veren gelişmelerdir. 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması’nın ardından Rusya’nın Hıristiyanlar üzerinde hamiliğe soyunması, Fransız İhtilalı’yla baş gösteren milliyetçilik ve Batı’da yaşanan diğer gelişmelerin de etkisiyle Ermeniler arasında da hareketlilik artmaya başlamıştır. Tüm bunlarla beraber, Avrupa ile Ermeniler arasında bir bağ oluşmuştur. Dış etkileşime bağlı olarak cemaat içinde, Avrupa’daki kültür ve medeniyet seviyesinin yakalanabilmesi için eğitimin gerekliliğine olan inanç her geçen artmıştır. XIX. yüzyılın ikinci çeyreğinden itibaren misyonerlik faaliyetleri kapsamında Ermenilerle, Amerikalıların ve Avrupalıların temas kurmasıyla cemaat içindeki değişim açık hale gelmiştir. 1838 Baltalimanı Ticaret Antlaşması ile Ermeni tüccarların Avrupalılarla olan temasının artmasının yanı sıra 1839 Tanzimat Fermanı ile tanınan haklar, değişime ivme kazandırmıştır. Cemaatin dini liderleri ve gelenekçi ileri gelenleri, kendi toplumları üzerindeki nüfuz ve kontrollerini kaybetme endişesiyle yaşananlardan rahatsız olsalar da, kısa sürede yenilikler etkisini göstermeye başlamıştır. Misyonerlerin telkinleri ve kendi sınırlı tecrübeleriyle artık her yönüyle değişim içinde olan imparatorlukta mutlaka bir yer edinmek için topluma yön verebilecek nitelikli ve entelektüel cemaat insanlarına ihtiyaç olduğunun bilincinde olan Ermeni aydınları, İstanbul’dan başlayarak eğitim, kültür ve dernek faaliyetlerini Ermenilerin yaşadığı tüm vilayetlere yaymaya çalışmışlardır. Bu çabalar bir yönüyle, hem imparatorluk yönetimi ile cemaat arasındaki ilişkilerinin yeniden tanımlanmasına, gelişmesine ve de cemaat içinden imparatorluğa, bürokrasi, diplomasi, kültür, sanat ve edebiyat gibi daha birçok alanda hizmet verecek kişilerin de yetişmesine olanak sağlamıştır. İşte Krikor Ağaton Efendi de bu değişim ve yenilik rüzgârlarının estiği dönemde yetişen Ermeni bürokratlardan ve entelektüellerden biridir. Yenilik çabalarının diğer yönüyle ise, millet-i sadıka’dan ayrışmaya giden yolun taşları döşenmiş ve imparatorluğu kuşatan emperyal unsurlar, imparatorluğa, aslında asırlardır sürdürdüğü kozmopolit yapıyı modernize ederek yaşama fırsatını vermemişlerdir. Ancak konunun bu yönü, bu çalışmanın konusu değildir.


EmoticonEmoticon