FURUSİYYA: ESERLERİYLE İSLAMİ SAVAŞ SANATININ TARİHİ VE KONULARININ ÖZETİ - Tarihi Havadis

FURUSİYYA: ESERLERİYLE İSLAMİ SAVAŞ SANATININ TARİHİ VE KONULARININ ÖZETİ






FURUSİYYA: ESERLERİYLE İSLAMİ SAVAŞ SANATININ TARİHİ VE KONULARININ ÖZETİ

FURUSİYYA: HİSTORY OF ISLAMİC MARTİAL ART WİTH THE SOURCES AND SUMMARİZATİON OF İTS ASSETS




ÖZET
Ortaçağ İslam Dünyasında savaşlarda süvari önemli bir roldeydi ve bu süvarilerin eğitimi bu İslam kültüründe önemli bir öğe olarak çıkmıştır. İşte bu eğitim ve süvarinin bilmesi gereken değerlerin toplamına “furusiyya” denmektedir. Bu makale en temel bazı furusiyya eserlerinin ve tarihçilerin edindiği bilgileri değerlendirerek furusiyya kapsamını açıklamayı ve özetlemeyi hedefler. Burada furusiyya kaynakları, bunların değerlendirilmesi ve kapsamış olduğu konular değerlendirilmiştir.
Anahtar kelimeler: Furusiyya, Atçılık, Savaş Sanatı, Memluk, Okçuluk, Mızrak Kullanımı, Furusiyya Eserleri.
ABSTRACT
In the Islamic World, the cavalrymen in the battles were supreme and their training was once an important element in the Islamic culture. Hence, this training and the assets that a cavalryman must know was called “furusiyya.” In this article the information from the main furusiyya manuals and works of historians who analyzed the subject will be used to summarize furusiyya and explore the assets of it. Here the sources of furusiyya and its subjects will be assessed.
Keywords: Furusiyya, Horsemanship, Martial Art, Mamluk, Archery, Lance Usage, Furusiyya Sources.





 








Modern savaş tarihi bilinci özellikle savaşlardaki taktiksel gelişimlere ve silahların gelişimine yoğunlaşmaktadır. Özellikle Batı tarihçiliğinde yerleşmiş olan bir kavramda toplumların ya da medeniyetlerin savaşma biçimini sınıflandırma yoluna gitmesiyle savaş tarihi aktarımında etkili olmuştur. Örneğin Ortaçağ Avrupa ordularının genel olarak kişisel ve yakın dövüşe dayalı bir savaş stratejisiyle örtüştüğü, bir taraftan da Doğu ve İslam ordularının ise yakın ya da kişisel dövüşten çok hileye, hıza ve uzak dövüşe dayalı stratejiler kullandıkları genel olarak Avrupalı tarihçilerce kabul edilir (Zouache 2014: 302). Ancak İslami savaş geleneği aslında bir tek hileye ve uzaktan savaş[1] stratejisiyle sınırlı değildir, bunların yanı sıra birçok strateji ve yakın dövüş silahlarının kullanımına dair risaliyeler ve eserler de İslam tarihinde vardır.
İslami savaş stratejilerinin araştırıldığı bu noktada İslam tarihinde “Furusiyya” (فروسي)  isminde bir kavram çıkar. Furusiyya savaş tarihi açısından açıklaması bir nebze zor bir kavramdır, çünkü genel olarak furusiyya’nın dildeki anlamı atçılıktır.[2] Memluk askeri teşkilatı konusunda önemli çalışmalara imza atmış David Ayalon’a göre ise furusiyya başarılı bir atlının/atçının bilmesi ve uzmanlaşması gereken ilim ve eğitimdir (1979: 34). Ancak bazı zamanlarda furusiyya ideal savaşçı kişiliği açıklayan (Avrupa’daki Şövalyelik veya Japonya’daki Bushido gibi) bir kavram olarak ta kullanılmıştır (Ayalon 1979: 35). Ancak Furusiyya bir idealizm ya da bir takım kuralları olan bir kurumdan çok savaşçının eğitimini, antrenmanlarını ve kazanması gereken beceriyi kapsayan bir çeşit kavram olarak görülmüştür (Nicolle 1993: 8). Öyle ki bu kavramın içinde atçılık dışında savaş bilimleri ve hatta askeri denizcilikte bulunmaktadır (Nicolle 2014: 43).

FURUSİYYA’NIN TARİHİ
Binicilik İslam Dini içinde bir müminin kazanması teşvik edilen 3 beceriden biridir[3] ve bunun hakkında birçok hadiste mevcuttur. Atın ve atlının önemi tabii ki de İslam tarihinin başlangıcından beri bilinmekteydi, ancak furusiyya’nın bir kavram olarak çıkması Abbasiler döneminde gerçekleşmiştir (Al-Sarraf 2004: 144). Furusiyya kavramı genel olarak atçılık, atlı savaşçının at üstünde mızrak ve diğer silahları kullanmasının eğitimi, okçuluk, polo ve avcılık gibi branşları içine almıştır ve hatta basit atçılıktan baytarlık konusundaki bilgilerde furusiyya’nın içine dâhil edilen bilgilerdendir. Temeli atçılık üzerine dayalı olan furusiyya zamanla savaş ile ilgili birçok konunun dahil edildiği bir ilim olmuş, bunun içine yerde (atsız) dövüş sanatlarıda (boks, güreş vs.) eklenmiştir  (Al-Sarraf 2004: 144).
İslami furusiyya sanatının oluşmasında Sassani (İrani) Doğu Roma (Bizans) ve Klasik Yunan eserleri bir nevi furusiyya sanatına ışık olmuş, ve furusiyya bunlardan eklenilerek oluşturulmuştur (Al-Sarraf 2004: 143).  Özellikle de Abbasiler asil Sassani çocuklarının süvari eğitimi sisteminden etkilenerek kendileri de buna benzer bir tür okul/kurum kurmuşlar ve burada Abbasi sülalesinin erkek mensupları genç yaşta atçılık ve savaşçılık konusunda eğitim almışlardır. Örneğin furusiyya eğitimini “faris” (binici) olarak bitiren ilk veliaht Al- Mehdi (Abbasi Halifesi Al-Mansur’un oğlu) Abbasi sarayındaki ilk polo sahasını yaptırmış ve kendisinden sonra gelen kişilerinde furusiyya eğitimine ağırlık vermiştir. Daha sonra ise dönemin bir çağdaşı olan Al-Cahiz Abbasilerin furusiyya’ya verdiği önemi belirtmek için şu sözü söylemiştir, “Abbasi sülalesinden hiç kimse furusiyya ilminde uzmanlaşmadığı sürece tahta çıkamazdı (Al-Sarraf 2004: 145)”
Belli bir zamandan sonra furusiyya içine bir takım ahlak kuralları da eklenmeye başlanmıştır, bunlar sırasıyla, cesaret, yiğitlik, adamlık (örnek kişilik), ve cömertlik’tir (Al-Sarraf 2004: 146).
Furusiyya okullarında ilim mualimler tarafından öğrencilere aktarılırdı (Ayalon 1979: 57). Bütün furusiyya tarihinde ise en öne çıkmış bir furusiyya üstadı olan İbn Akhi Hizam, furusiyya’nın en temel hocası olarak bilinir (Al-Sarraf 2004: 148). 9. yy’lın son çeyreğinde öne çıkan İbn Akhi Hizam kendi döneminde Horasani süvari birliğinin komutanı ve Halifenin ahırlarının da idarecisi olmuştur (Al-Sarraf 2004: 149). Kendisinin kaleme aldığı eserler kendisinden yüzyıllar sonra Mısır Memlukları Döneminde bile kopyalanıp çoğaltılmıştır (Al-Sarraf 2004: 150, 151).
Önceleri çoğunlukla üst tabaka bireylere verilen furusiyya eğitimi daha sonra 10. yy’da ise kabilesel kuvvetlerin Halifelik ordusunda artık daha azaldığı dönemlerde Gulam sistemindeki kölelere verilmeye başlanmıştır, ve bu da Aristokratik Furusiyya (üst düzey bireylere verilen furusiyya eğitimi)’dan Askeri Furusiyya’ya geçişe sebep olmuştur (Al-Sarraf 2004: 147). Dolayısıyla da artık furusiyya soylularla beraber memluk ve gulam köleleriyle de bağdaşlaştırılmış bir kurum olmuştur.
Askeri furusiyya’daki amaç Orta Asya atlı savaşçılarını geçebilecek, onlardan daha iyi, daha donanımlı ve yerde de at sırtındaki gibi iyi savaşabilecek savaşçılar yetiştirmek olmuştur (Al-Sarraf 2004: 147, 148). Gulam ve memluk[4] sistemindeki bu köle savaşçılar önceleri Horasanlılardan daha sonraları ise yoğun bir biçimde Türk kökenli kölelerden seçilirdi (Al-Sarraf 2004: 147, 148). Bulundukları devletler içerisinde bu gulamlar ve memluklar önemli makamlara da getirilmişlerdir.
Haçlı seferleri zamanında (11. ve 14. Yy.lar arası) furusiyya sanatından özellikle Eyyubiler ve onlardan sonra gelen Memluklar tarafından memluk askerlerinin eğitilmesinde de kullanılmıştır. Bazı tarihçiler tarafından furusiyya’nın Eyyubiler ve Memluklar tarafından haçlılara karşı geliştirilmiş bir savaş sanatı olduğu önyargısı yaygındır (Al-Sarraf 2004: 142). Ancak bu doğru değildir, çünkü zaten ortada kendilerinden daha eski olan bir furusiyya geleneği vardı, Eyyubilerin ve Memlukların yaptıkları ise sadece Abbasi dönemindeki kaynakları kopyalayıp üstlerine zeyiller eklemiş olmalarıdır. Ne yazıktır ki Memluk furusiyya kaynakları hiçbir şekilde kaynak belirtmemiştir, ama bu eserleri okuyan modern tarihçiler bu eserlerin kendilerinden daha önceki eserlerden kopyalandığını teyit etmişlerdir (Al-Sarraf 2004: 143).
Mısır Memluk Devleti’nde furusiyya’nın önemi büyüktür; çünkü devleti yöneten memluklar furusiyya sanatı konusunda detaylıca eğitilmişler ve bu konuda da devlet tarihi boyunca birçok eser çıkmıştır. Devlet içinde sultanlar özellikle furusiyya sanatındaki hünerleriyle övünürlerdi, mesela en meşhur Memluk sultanlarından Baybars her gün saatlerce atlı antrenmanlarını yapmasıyla bilinirdi (Nicolle 1993: 8). Mısır Memluk devleti tarihi kendi içinde iki bölüme ayrılır, birinci bölüm Bahri (Kıpçak Türk kökenli memluk askerlerinin hanedanlığı)dönemi ve ikinci bölüm ise Burci (Çerkes kökenli memluk askerlerinin hanedanlığı) dönemidir(Sobernheim 1997: 689). Her iki dönemde de furusiyya adına birçok faaliyet geliştirilmiştir.
Bahri dönemi memluk askerlerinin disiplinli bir şekilde furusiyya eğitimi aldığı bir dönem olmuştur. Memluk askerleri özellikle de okçuluk konusunda ağır bir eğitim alırlardı, çünkü memluk savaş stratejisi daha çok atlı okçuluk üzerinedir(Al-Sarraf 2004: 162).  Ancak memluk askerlerinin kendi içlerindeki siyasi entrikalar ve bu nedenden dolayı da memluk eğitimlerinin bozulması furusiyya sanatını da bir nebze etkilemiştir. Yine de memlukların bozulmaya başladığı zamanlarda bile furusiyya eserleri bazı mualimler tarafından yazılmaya devam ediliyordu (Çetin 2007: 94). Ayrıca Bahri döneminin son yüzyılında (14.yy) “Münyetu’l Guzat” adında ilk Türkçe furusiyya eseri yazılmıştır (Öztopçu 1989: 4).
1382’de Berkuk’un Memluk tahtına geçmesiyle başlayan Burci hanedanlığı zamanı furusiyya’sının genel olarak düşüş yaşadığı tarihçiler tarafından gözlemlenmiştir (Ayalon 1979: 45). Ancak buna rağmen yine de birçok eserde yazılmış ve bunların bir kısmı Türkçeye çevrilmiştir. İlginçtir ki Burci hanedanlığı Bahriler gibi Türk kökenli olmasalar da Burci hanedanlığı zamanında Bahri hanedanlığı zamanına nazaran daha fazla Türkçe eser yazılmış ya da Arapça’dan Türkçe’ye çevrilmiştir (Öztopçu 1989: 2). İlginçtir ki Burci dönemi furusiya’sında mualimler tarafından mızrak kullanımı daha fazla yaygındır (Ayalon 1979: 59, 60, 61).
Bahri hanedanlığı zamanında birçok meydan yaptırılmışken Burci dönemine gelindiğinde ise sadece son dönem sultanlarından Kansu Gavri bir tane meydan yaptırmıştır (Ayalon 1979: 43). Ancak Kansu Gavri dönemi memluk devletinin çöküş faslına girdiği bir dönem olduğu gibi bu çöküş memluk furusiyya’sına da yansımıştır. Mesela Kansu Gavrinin cülbanlarının (Sultanın kendisinin özel memlukları) merasimlerde gösterdikleri kötü performans dönemin karanisleri (önceki sultanın tecrübeli memlukları) tarafından kötü yorumlarla eleştirilmiştir (Ayalon 1979: 45).
15. ve 16. yy’larda ise furusiyya üzerine Osmanlıca yazılmış eserler çıkmaya başlar. Örneğin 14. yy’lın sonlarında bir Memluk furusiyya eserinin Firdevsi Rumi tarafından yapılan Silahşörname adlı eseri bunların en güzel örneklerindendir (Biçer 2011: 5, 13, 14). Mısır Memluk Devleti’nin 1517’de Osmanlılar tarafından yıkılmasıyla aralarında furusiyya eserlerinin bulunduğu birçok eser Mısır’dan İstanbul’a veya çeşitli Osmanlı şehirlerine taşınmıştır.
Furusiyya eserlerinin belli bir kısmı Osmanlı Türkçesine çevrilmiştir, ancak bir kısmı da çevrilmeden kalmıştır.

BİLİNEN BAZI FURUSİYYA KAYNAKLARI VE MEŞHUR MUALİMLER
Bilinen ilk furusiyya eseri 8. yy’da yazılmış Kitab Al Rusum isimli bir eserdir. Bu eser Sassani atçılığı ve atlı savaş sanatları eserlerinin Farsça’dan Arapça’ya tercümesi ve açıklamasıdır (Al-Sarraf 2004: 145).
9. yy’da İbn Akhi Hizam (en büyük furusiyya üstadı) iki ciltlik bir eser hazırlamıştır (Al-Sarraf 2004: 150). Eserin ilk cildinde baytarlık, nalbantlık, ve genel atçılıktan bahsederken, ikinci cildinde ise binicilik mızrak&kılıç teknikleri, okçuluk, silahlar ve polodan bahseder (Al-Sarraf 2004: 150).  İbn Akhi Hizam’ın bu eseri kendisinden sonra gelen pek çok furusiyya üstadını ve savaş sanatçısını etkilemiştir, ki bu kişiler neredeyse İbn Akhi Hizam dışında hiçbir kaynağa itibar etmezdi (Al-Sarraf 2004: 150). Ancak İbn Akhi Hizam’ın eserine olan bu talep onun eserinin istinsahçıların, koleksiyonerlerin ve kitapçıların elinde yozlaşmasına sebep oldu; furusiyya ile ilgili birçok eser (kendisinden çok sonraları yazılsa bile) onunla ilişkilendirilir (Al-Sarraf 2004: 151).
Mısır Memlukları Abbasi Halifeliğini himayesi altına alınca onlardan kalan furusiyya kaynaklarını da memlukların zimmetine geçmiştir (Al-Sarraf 2004: 152). Memluklar döneminde ise furusiyya kaynaklarında ciddi bir artış söz konusudur. Memluk Furusiyya kaynakları üzerinde araştırma ve sınıflandırma yapan Shibbab Al-Sarraf, furusiyya kaynaklarını 2 kateogoriye ayırmıştır; Birinci kateogoride:
-          Atlar ve nalbantlık üzerine risaliyeler
-          Okçuluk risaliyeleri
-          Mızrak (sünüg) sanatı hakkında risaliyeler
-          Gürz kullanımı hakkında risaliyeler
-          Savaş sanatı hakkında risaliyeler
-          Silahlar ve savaş makineleri hakkında risaliyeler
-          Avcılık risaliyeleri
-          Polo hakkında risaliyeler (Al-Sarraf 2004: 152, 153).
İkinci kateogorideki kaynaklar ise bütün furusiyya branşlarını tek bir kitapta yada risaliyede compilasyon ederek toplamaktadır. Dolayısıyla furusiyya kaynakları bazen bir bütün halinde furusiyya’yı tanıtmaz, ama onun bir branşı konusunda ilimler sunar.
1348 yılında Mohammad ibn İsa Aksarayi isimli bir yazar bir mualimin ve Bahri memluku’nun yardımıyla “Nihayat al-Su’l wa-l Umniya fi ta’lim a mal al Furusiyya” isimli ansiklopedik bir çalışma hazırlamıştır (Smith 1979: 6, 27). Bu eserde Antik Yunan, Sassani ve Memluk devleti öncesi kaynaklardan da yararlanılmıştır (Al-Sarraf 2004: 196).
14. yy’da Münyetu’l Guzat isimli anonim bir eser ortaya çıkmıştır, yazarın ismi bilinmemekle beraber eserin asıl nüshası da kaybolmuştur (Öztopçu 1989: 1). Ancak eserin İbn Akhi Hizam’ın eserinin ikinci cildinin bir özeti olduğu aşikardır (Al-Sarraf 2004: 193). Eser yukarıda belirtildiği gibi Al-Sarraf’ın furusiyya eserlerinin ikinci kateogorisine girmektedir.
14. yy’lın sonlarında ise başka bir Türkçe furusiyya eseri Arapçadan tercüme edilerek yazılmıştır; “Kitab fi, İlm an-Nuşşab (Öztopçu 2002: 1).” Bu eser ise sadece okçuluk hakkında bilgi vermektedir.
15. yy’da sultan Kayıtbay için Cerbeş Al-Silahdar Al-Maliki Al-Eşrefi tarafından yazılan Kitab Al-Makhzun furusiyya eserleri arasında en çok minyatüre sahip olan eserlerdendir (Alibekrov-Rezvan 1995: 21, 22). Ayrıca eserin birkaç nüshası daha mevcuttur.
16. yy’lın başında bir memluk eserinin Osmanlı Türkçesine çevrilmesinden oluşan Silahşörname’de kayda değer bir eserdir (Biçer 2011: 5, 11). İçerisinde silahların mitolojik olarak nasıl icad olunduğu, bir cengâverin neleri bilmesi gerektiği ve at üstünde mızrak kullanımına dair birkaç teknik içermektedir.

FURUSİYYA İLE İLGİLİ GÜNCEL ÇALIŞMALAR VE KARŞILAŞILAN PROBLEMLER
İslam orduları tarihi çalışmak isteyen bir tarihçi kaynak bakımından şanslıdır, çünkü birçok daha furusiyya kaynağı mevcuttur (Nicolle 1993: 7). Ayrıca bazı eserlerin güncel dillere çevrilmesi araştırma işini ya da en azından bilgi edinme işini kolaylaştırmaktadır.
Ancak yine de furusiyya araştırmalarında problemlerde kendini göstermektedir. Bu problemlerden en temel 4 tanesini Abbes Zouache “Western vs. Eastern Way of War in the Late Medieval Near East: An Unsuitable Paradigm: A Review Essay of David Nicolle’s Late Mamlūk Military Equipment,” adlı 2014’te basılmış makalesinde çok güzel bir şekilde tespit etmiştir. Bunlar sırasıyla;
-          Furusiyya kaynaklarının büyük bir kısmının güncel dile çevrilmemiş olması, dolayısıyla dile hakim olmayanların bu eserleri kullanamaması,
-          Birçok furusiyya eserlerinin eski kaynaklardan (Özellikle Abbasi dönemi eserlerden) fazlaca alıntılar bulundurması ki bu durum birçok araştırmacıyı Memluk furusiyya eserlerinin kendi dönemlerinden çok Abbasi dönemini açıkladığını düşünmelerine sebep olmuştur,
-          Ne kadar sayıda memluk askerinin bu furusiyya kaynaklarında belirtildiği gibi eğitildiği bilinmemektedir ve he memluk askeri de iyi bir şekilde eğitilmemiştir,
-          Son problem ise furusiyya eserleri yazarlarının çoğu konuya yüzeysel yaklaşmaları ve konulara pratik bir perspektiften ve örnekleme olmadan bakmaları furusiyya antrenmanlarının ve ilminin yorumlanmasını zorlaştırmaktadır (311, 312).
Bu en temel 4 problemin yanı sıra furusiyya eserlerindeki teknik olarak betimlenebilecek resim ya da minyatürlerin olmaması da tek başına ayrıca bir problemdir. Bazı furusiyya eserleri minyatürlerle süslenmiş ve bu minyatürlerde de memluk askerlerinin detayları betimlenmiştir, ancak bunlara birer sanat eseri olarak bakılması gerekilmektedir (Smith 1979: 22).

FURUSİYYA İLMİ
Atçılık
Adından da bahsedildiği üzere furusiyya savaş ilimlerinin bir toplamından önce bir atçılık ilmidir, yani önce atçılık furusiyya’nın temel kaidesidir. Tahmin edileceği üzere furusiyya sanatının en büyük koruyucuları memluklarda atçılık hakkında geniş bir jargon bulunmaktadır(Çetin 2007: 251, 252, 253).
Bir memluk askeri ilahi eğitimini tamamladıktan sonra direk at binmeyi öğrenirdi (Parry-Yapp 1975: 154). Memluk öğrencileri önce topraktan ya da ahşaptan yapılmış atların üstüne biner, üstlerine doğru bir şekilde atlama, duruş ve binme öğretilirdi ve bunlar sahte atın üstünde koşum takımlı ve koşum takımı olmadan yapılırdı. Bu eğitim öğrenci gerçek bir atın üstünde aldığı dersleri doğru bir şekilde uyguladığı zaman biterdi (Parry-Yapp 1975: 155). Münyetu’l Guzat’ a göre at üstündeki doğru pozisyonda oturuş biniciliğin en önemli kaidesidir ve binici bu oturuş biçimini kazanmak için hiçbir zaman antrenmanını ihmal etmemesi gerekmektedir (Öztopçu 1989: 53). Binicilik dersinin ikinci aşaması ise “doğru şekillerde” atı yönetmektir ve ayrıca öğrenci adeta, tırıs, dörtnalı ve atı yönlendirmeyi ustalaşana kadar çalışır; hem koşum takımlı hem de koşum takımı olmadan (Öztopçu 1989: 54, 55). Temel binicilik konusunda öğrenilmesi gereken son hüner ise temel baytarlıktır ki eğer bir memluk hasta atına bakamazsa eğitiminin yarıda kaldığı kabul edilirdi (Parry-Yapp 1975: 155).
Dizgin tutumunun önemi Silahşörname isimli eserde gayet açıkça belirtilmiştir ve temel olarak 3 tür dizgin tutumu vardır, bunlar uzun (ok atarken), kısa (kılıç ya da gürz gibi silahları kullanırken), ve ikisini ortası uzunluğunda (mızrak kullanımında) dizgin tutumlarıdır (Biçer 2011: 32, 33). Üzengi kullanımı genel olarak biniciyi silah kullanımı konusunda rahatlatır;[5] üzengi kullanılmadan silah kullanımı ağır silahların (gürz gibi) kullanımında binicinin dengesinin bozulmasına sebep olabilir (Biçer 2011: 33). Mahmuz kullanımı ancak usta biniciler tarafından kullanılırdı ve binicinin mahmuzla atını yaralaması (kazara bile) utanılacak bir kusur olarak görünürdü. (Biçer 2011: 34).
Binicinin kendisini at üstünde saldırılara karşı koruması, atına zarafet ile binmesi, dizginini ustaca tutması ve düellolarda da rakibini kontrol altına alması beklenirdi ve eğer bir binici cesur ve akıllı değilse bunları yapamazdı (Öztopçu 1989: 56). Ancak bu işin zaman ve sabırla olacağını ve ilk oturumda olamayacağını kaynaklar belirtmiş ve kişinin ilk başarısızlığında kendisini sıkmaması gerektiği de bahsedilmiştir (Öztopçu 1989: 56).
Mızrak Kullanımı
Mızrak kullanımı ve mızrakla düello yapabilme hüneri atçılık kadar önemlidir (Parry-Yapp 1975: 155). Her ne kadar kaynakların çoğu Abbasi kaynaklarından kopyalansa ya da etkilenerek yazılsa da memluklar kendi zamanlarında mızrak kullanımı konusunda zekice teknikler geliştirip bunları kendi furusiyya kaynaklarına eklemiştir (Al-Sarraf 2004: 173). Mızrak her ne kadar memluk askerlerinin en temel silahı olmasa da furusiyya kaynakları silah kullanımı hakkındaki en çok bilgiyi mızrak üzerine vermiştir (Smith 1979: 21).
Mızrağın önemi ise at üstünde kullanıldığında hedefe verdiği darbenin gayet kuvvetli olmasıdır ki kronikler at üstünde kullanılan mızrakların hedeflerini tamamen yardıklarından ve onları anında öldürdüklerinden bahsetmektedir (Hillenbrand 2012: 478). Nizamılmülk’ün Siyasetnamesi’nde ise mızraklı süvarinin ordunun gücünü arttırdığından bahsetmiştir (Göksu 2008: 198). Osmanlı tarihçilerinden Hoca Saddettin Efendi ise memluk askerlerinin mızrak kullanımını şu sözlerle betimlemiştir;  “Çerkes mızraklıları herkesin koltuk ve kalçalarını nişanlayıp onlara tauna tutulmuş gibi aman vermezlerdi (Parmaksızoğlu 1992: 286).”
Furusiyya kaynaklarında birçok çeşit mızrak türü zikredilmiştir, ancak memluklarda mızrak genel olarak “sünüg” ismi ile bilinir ve mızrak kullanan atlıya da “süngüçi” denirdi (Çetin 2007: 223). Mızrak genel olarak 3 parçadan ibaretti; temren (es-sinan olarak isimlendirilir), dipçik (ez-zücc olarak bilinirdi), ve mızrağın ahşap gövdesi(Çetin 2007: 224). Değişik türde mızrakların yanı sıra ucuna zehir eklenen mızraklardan ve alevli mızraklardan da kaynaklar bahsetmektedir (Göksu 2008: 211; Zouache 2014: 322, 323).
Mızrak tutuşu şekilleri Münyatu’l Guzat’ta 4 tane olarak betimlenir.  Horasani, iki elin mızrağı tutuşu ve mızrağın önündeki elin aynı zamanda dizgini de tutması, Sağri, İki elin mızrağı tutuşu ve mızrağın arka tarafını tutan elin dizgini tutuşu, Şami, mızrağın tek elle tutuluşu ve koltuk altına sabitlenmesi ve Deylami, mızrağın avuç içinde tutulması, şekilleri olarak belirtilir (Öztopçu 1989: 56, 57). Bu tutuş şekilleri bazı eserlerde antrenmanlar esnasında yapılacak hareketleri betimlemede de kullanılır.
Okçuluk
Furusiyya da hele Memluk furusiyyasında okçuluk o kadar önemli bir yer tutar ki memluk askerleri profesyonel okçular olarak yetiştirilirdi.
Okçulukta yayın 3 türlü çekilişi vardır; Akdeniz stili, yayın üç parmakla çekilişi, Başparmak metodu, yayın başparmak ve zihgir ile çekilişi, ve Pers çekişi metodu, başparmak metoduna benzeyen bir türdür (Nicolle 1994: 13). Okçuluktaki seri atışlarıyla bilinen memluklar 1.3 saniye içinde 3 ok atmalarıyla meşhurdur (Nicolle 1993: 9).[6]
Okçuluk eğitimi ilk olarak kebade ismi verilen bir tür zayıf bir yayın çekilip yavaşça bırakılmasıyla ve bunun oksuz bir şekilde 40 gün boyunca doğru bir şekilde[7] tekrarlanır (Biçer 2011: 35). 40 günün sonunda öğrenci yeleksiz (tüyü olmayan) okları kebade’den daha ağır bir çekim kuvveti olan bir yay ile atmaya başlar. Belli bir süre sonra öğrenci daha ağır bir yay ile ok atmaya devam eder ve okçuluğa aşina olunca da at üstünde oklarını atmaya başlar (Biçer 2011: 35). Oklar buttiyya[8] isimli bir hedefe atılır ve bu hedef genellikle okçunun göğüs hizası kadar yüksek olur (Parry-Yapp 1975: 159). Diğer bir hedef ise “kabak” diye bilinen bir tür hedeftir. Kabak hedefi atlı okçuluk talimlerinde kullanılırdı. Yüksekçe bir direğe kabak bağlanırdı, ve okçu atla direğin yanından geçerken kabağa nişan alıp onu vurmaya uğraşırdı, bazı durumlarda kabak altından yapılmış olmakla beraber içine de bir güvercin konulurdu. Kabağın kapağını vurup güvercinin serbest kalmasını sağlayan okçu ise hem o altın kabağı hem de bir tür şeref pelerinine layık görülürdü (Parry-Yapp 1975: 160).
Furusiyya kaynakları ayrıca kundaklı yayın da at üstünde nasıl kullanılacağına dair bilgiler içermektedir (Nicolle 1993: 9). Statik (atsız, ya da hareketsiz) bir şekilde ok atımında ve grup halinde düşmana karşı uzun mesafeli ok yağmuru taktiği kullanılırdı (Nicolle 1994: 11). Ayrıca bir furusiyya kaynağında zırhlı düşman süvarisine karşı ok ve yayın kullanımına dair taktiksel bir öneri de vardır (Nicolle 1994: 11).
Kılıç Kullanımına Dair
Bir memluk askerinin temel silahları yay ve mızraktır, kılıç ise ikincil silah olarak görülmekteydi (Nicolle 1993: 9). Ancak kılıç kullanımı da gayet gelişmişti (Nicolle 1994: 13).
Kılıç eğitimi birbirinden ağırlık olarak farklı olan 5 tür kılıçla yapılırdı ve öğrenci kesişlerini ilkin yumuşak kil üzerinde çalışırdı, daha sonra ise kurşun çubukları kesmeyle talimlerine devam ederdi. Bu egzersizin amacı öğrenciyi kuvvetlendirmekten çok onun kesişlerine tamamen hakim olmasını sağlamaktı (Parry-Yapp 1975: 161, 162). At üstünde ise öğrenci kesişlerini yere sabitlenmiş dal parçaları ve okları kontrollü bir şekilde keserek yapardı (Parry-Yapp 1975: 162). Öğrenci kesişlerine aşina olduğu zaman ise kesiş hedefini keçe ile sarılmış demir tellerle değiştirirdi ve at üstünde bu hedefi keserdi (Eralp 1993: 65).
Furusiyya kaynakları birçok tür kılıçtan bahseder ve bunları basitçe betimler, ancak hiçbir şekilde bunların neye benzediği konusunda bir resim sunmaz. Ancak bazı kılıçların şekillerinden çok ne tür bir çelikten yapıldığı daha önemli olmakla beraber bunların yapıldığı çeliklerinde birçok çeşidi vardır (Çetin 2007:225). Dönemde İslam dünyasının belki de en önemli silah sanayisinin olduğu yer Şam’dır, ve Şam hem çeliği hemde orada yapılan silahlarıyla meşhurdu, her ne kadar bazen çelik başka yerlerden ithal edilse de (Göksu 2008: 196).
Kılıçlar yaygın olarak çeşitli türden kalkanlarla beraber kullanılırdı, ve bu kalkanlarda sağlamlık, dayanıklılık ve hafiflik aranan kalitelerdi (Eralp 1993: 149). Kılıçların tutuşu değişken olabilirdi, mesela bazı durumlarda kılıca daha hakim olabilmek için kılıcın balçağının[9] önüne başparmak koyulurdu, ancak bu durum bazı zamanlarda kullanıcı açısından riskli olabilirdi (Nicolle 1994: 14).
Diğer Aktiviteler
Cavgan (modern ismiyle polo) büyük üstad İbn Akhi Hizam tarafından teşvik edilen bir aktiviteydi ve bu aktivite binicinin ata hakim olmasıyla beraber atlı okçuluk ve at üstünde silah kullanımına da faydalı olurdu (Al-Sarraf 2004: 190).
Furusiyya kaynakları at üstünde bir çok aktivitenin varlığından da bahsetmektedir, örneğin birja oyunu gibi ya da yerden mızrakla hedef almak[10] gibi (Parry-Yapp 1975: 156).
Furusiyya da ahlak değerleri ve erdemler
Daha önce bahsedildiği gibi furusiyya şövalyelik ya da bushido gibi derin felsefesi ve kuralları olan bir kurum değil ama bir savaş sanatları toplamıdır. Ancak bir savaşçı (gazi, faris ya da memluk) bazı kalitelere sahip olmak zorundaydı ve yeri geldiğinde de bazı uğraşların kuralları da olurdu.
Bu konuda furusiyya kaynaklarından günümüz dillerine çevrilmiş en önemli eser Firdevsi Rumi’nin Silahşörname’si dir. Eserde özellikle mızraklı düello esnasındaki kurallar detaylıca bildirilmektedir (Biçer 2011: 28). Mesela bir ustanın silahla öğrencisine şaka yapması, dövüşçülerin materyal şartlarının (mızrak uzunluğu ve binek hayvanlarının farklı olması) ve sosyal statülerinin farklı olması, sırtüstü atından düşen rakip yerdeyken ona hamle yapılması gibi davranışların namert olduğunun üstüne basmaktadır (Biçer 2011: 28, 29).

FURUSİYYA ARAŞTIRMALARININ İSLAM TARİHİ İÇİN ÖNEMİ
Furusiyya zamanında İslam savaşçılarının üzerinde yetiştirildiği bir ilim olduğundan onun araştırılması ve incelenmesi İslam tarihindeki orduların savaş tarihi konusunda ciddi bilgilerin bilinmesini sağlayacaktır. Furusiyya kaynakları ayrıca sadece İslam dünyasındaki savaşçılığı değil ama aynı zamanda İslam ile daha sonra tanışan ve furusiyya’ya eklemeler yapmış milletlerin savaş stratejilerinin de açıklanmasında yardımcı olabilir. Özellikle de askeri furusiyya’nın araştırılması İslam savaş tarihinin daha aydınlanmasına sebep olacaktır.



















KAYNAKLAR

ALIBEKROV, A, ve REZVAN, E. (1995), “İbn Abi Khazam and His Kitab Al-Makhzun: The Mamluk Military Manual,” St. Petersburg, Manuscripta Orientalia, cilt: 1, no: 1.
AL-SARRAF, Shibbab (2004), “Mamluk Furusiyah Literature and Its Antecedents,” Mamluk Studies Review, cilt: 8/1.
AYALON, David (1979), “The Mamluk Military Society: Collected Studies,” London, Variorum Reprints.
BİÇER, Bekir (2011 ), “Silahşörname, Firdevsi Rumi,” Konya, Çizgi Kitabevi.
ÇETİN, Altan (2007), “Memluk Devletinde Askeri Teşkilat,” İstanbul, Eren Yayınevi.
ERALP, T. Nejat (1993), “Tarih Boyunca Türk Toplumunda Silah Kavramı ve Osmanlı İmparatorluğunda Kullanılan Silahlar,” Ankara, Türk Tarih Kurumu.
GÖKSU, Erkan (2008), “Türk Kültüründe Silah,” (2. Basım), İstanbul, Ötüken.
HILLENBRAND, Carole (2012), “Müslümanların Gözünden Haçlı Seferleri (çev: N. Elhüseyni),” İstanbul, Alfa.
NICOLLE, David ve DENNIS P (2014), “Mamluk Askari: 1250-1517,” London, Osprey.
NICOLLE, David, ve HOOK C (1994), “Saracen Faris: 1050-1250 AD,” Oxford, Osprey.
NICOLLE, David ve McBRIDE A (1993 ), “The Mamluks,” London, Osprey.
ÖZTOPÇU, Kurtuluş (2002),A 14th Century Archery Treatise in Mamluk Kipchak,” İstanbul, Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi.
ÖZTOPÇU, Kurtuluş (1989), “Munyatu’l Ghuzat: a 14th-century Mamluk-Kipchak military treatise,” New Haven, Harvard University, Office of the University Publisher.
HOCA SADETTİN EFENDİ (1992), Tacü’t Tevarih IV, (hzl. İsmet Parmaksız), Ankara, Kültür Bakanlığı Yayınevi.
PARRY, V. J, YAPP M. E (1975), “War, Technology, and Society in the Middle East,” London, Oxford University Press.
SMİTH, Rex (1979 ), “Medieval Muslim Horsemanship,” London, The British Library.
SOBERNHEİM, M (1997) “Memlükler,” İslam Ansiklopedisi, cilt: 7, Eskişehir, Anadolu Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi.
ZOUACHE, Abbes (2014 ), “Western vs. Eastern Way of War in the Late Medieval Near East: An Unsuitable Paradigm: A Review Essay of David Nicolle’s Late Mamlūk Military Equipment,” Mamluk Studies Review, cilt: 18, s. 301-325.



[1] Uzak savaş/dövüş (Distanced/misilse based warfare) stratejisi menzilli silahların (ok&yay, tüfek gibi) kullanımının ağırlıklı olduğu bir savaş stratejisidir. Yakın/kenetlenmiş (pitched/close combat) savaş kavramında ise kastedilen savaş şekli menzilli silahlardan çok yakın dövüş silahlarıyla (kılıç, mızrak, gibi) yapılan savaş şeklidir.
[2] Furusiyya kelimesi Arapça’daki Feres kelimesinden türetilmiştir.
[3] Diğer beceriler atıcılık ve biniciliktir.
[4] Gulam ve Memluk kelimeleri hemen hemen aynı anlama gelmektedir, ki buradaki kavramıda zaten tek bir tür savaşçıyı açıklamaktadır (iyi yetiştirilmiş, seçkin köle/asker)
[5] Binicilikte üzengi kullanımı biniciyi at üstünde sadece daha rahat tutar, onu at üstünde tutan ise bacaklarının atın vücuduna ne kadar sağlam (sıkı anlamda değil) temas ettiğidir.
[6] Günümüz geleneksel okçuları eski okçuluk risaliyelerindeki hızlı okçuluk teknikleriyle bunun mümkün olabileceği konusunda bazı çalışmalar yapmışlardır. Ancak tabiki de bu çalışmaların %100 doğruluğu tartışılabilir.
[7] Kebade yayının amacı sadece onu rasgele çekip bırakıp kas geliştirmek için değil ama aynı zamanda düzgün bir duruşla kasları ve vücudu ok atımı için doğru bir pozisyona alıştırmaktır.
[8] Günümüz geleneksel okçuluğunda “puta” ismi hedef için kullanılır.
[9] Kılıcın kabza tarafındaki eli koruyan t biçimli parça
[10] Diğer bir ismiyle Niza-bazu