Taşa Kazınan Tarih Türklerin İlk Yazılı Belgeleri - Tarihi Havadis

Taşa Kazınan Tarih Türklerin İlk Yazılı Belgeleri

Eski Türk yazıtlarının yayıldığı saha, yazıtların adlandırılmasında yaşanan sorunlar, yazıtların numaralandırılması gibi konular hakkında değerlendirmeler yapan araştırmacı, Moğolistan’daki yazıtların, konumları, korundukları müzeler, çok bilinen ve az bilinen yazıtların numaralandırma sistemi ve yazıtların numaraları ile sıralı listesi hakkında bilgileri sunmuştur. Yenisey, Dağlık Altay, Kırgızistan ve Çin’de bulunan yazıtları sıralı bir şekilde belirtmiştir. Eserde yazıtların dikiliş amacı, yazımında etkin olan diller, yazıtların dikildiği coğrafya ve yazıtlarda geçen pek çok bilgiyi atıflar yaparak eserinde sunmuştur. Eserde yazıtlarda geçen bilgiler ışığında Köktürk ve Uygurların merkezi olarak bilinen Ötüken şehrinin yerinin tespiti için yapılan çalışmalara yer veren araştırmacı, farklı bilim adamlarının görüşleri ekseninde bir bölge tespitini de gerçekleştirmiştir. Türk runik alfabesinde geçen sesler temel alınarak olası seslendirmeler ve isimlendirmeler hakkında bilgiler verilmiştir. Köktürkler döneminde kaleme alınan yazıtların dikildiği tarihi dönem ve Köktürk devleti ve bu devletin yıkılmasından sonra kurulan II. Köktürk Kağanlığı üzerine Çin kaynaklarında geçen bilgiler ışında değerlendirmelerde bulunan araştırmacı kitabelerin dikilme dönemi hakkında genel bilgiler vermiştir. Köl Tigin yazıtı, yazıtın taşı, yazı şekli, içerdiği bilgiler, dikiliş tarihi ve kaidesine değin tüm özellikleri ile yazıttan söz eden araştırmacı, yazıtın günümüz alfabesine aktarılması ve yazıtlarda geçen bazı cümleleri inceleyerek açıklamalarını yapmıştır. Çin hanedanlığı olan T’ang hanedanlığının yıllıklarından da bilgiler veren araştırmacı bilgileri kıyaslamalarda bulunarak vermiştir. Bilge Kağan ve Kül Tegin yazıtlarında geçen pek çok kavramın açıklamasını ve bilim adamlarının bu kavramlarüzerindeki görüşlerine de eserde yer verilmiştir. Divân-ı Lügat-it Türk, Şecere-i Terakkime ve Çin yıllıklarında geçen bilgilerde bu kısımda değerlendirilmiştir. Yazıtlarda geçen unvanlar ve kelimeler üzerine de farklı bilim adamlarının görüşleri sunulmuştur. Yer adlarının açıklanmasında Çin kaynaklarına başvuran araştırmacı, kan, kağan, katun, kapgan, gibi kavramaların kökeni ve kelimenin oluşum süreci hakkında değerlendirmelerde bulunmuştur. Kültegin yazıtında geçen boylar, halklar bu halkların birbirleri ile savaşları, kıtlık, cenaze törenleri gibi önemli olaylara yer verilmiştir. Kitabelerde geçen Budizm, Hinduizm gibi dinlerden söz ettiğine değinilmiştir. Kelimelerin eski Türkçe halleri ve günümüz Türkçesindeki söylenişleri üzerine de bilgiler verilmiştir. Bilge Kağan Yazıtında yazıtın dikilişi hakkında bilgiler Çin kaynaklarından da bilgiler aktarılmıştır. Bilge Kağan anıtında geçen bilgiler ile Kültegin anıtında geçen bilgiler karşılaştırılarak farklılıklar ve siyasi – sosyal pek çok olay hakkında İbrahim Kafesoğlu başta olmak üzere pek çok bilim adamının görüşlerine yer verilmiştir. Yazıtta I. Köktürk Kağanlığı hakkında da bazı bilgilere yer verilmiştir. Tonyukuk yazıtının ise ilk önce isminin incelemesini yapan araştırmacı farklı eserlerde anıt hakkında verilen bilgileri eserinde sunmuştur. Türkler, Çinliler ve diğer milletler arasında geçen mücadeleler ile Oğuzlar gibi pek çok Türk boyu hakkında bilgiler verilmiştir. Tonyukuk anıtında Tonyukuk’a verilen unvanlar ve Tonyukuk’un sıfatları da tespit edilerek yazıtın dikilişine dair değerlendirmelerde bulunmuştur. Anıtta geçen bir bilgi olan II. Köktürk devletinin kuruluşu ve devlet adamlarının bu alandaki mücadelelerine yer verilmiştir. Anıtlardaki yazıların etimolojik kökenleri hakkında değerlendirmelerde bulunmuştur. Oğuzlar, Kitanlar, Çin ile olan savaşlar, Kırgız seferi gibi pek çok tarihi süreç yazıtlardan alınan bilgiler ışığında eserde verilmiştir. Eserde bu konular hakkında bilgiler verilir iken ilgili pek çok resim de eklenmiştir.