Anadolu’nun dar bir yöresinden örnek toplamış bitki toplayıcıları Tarihi-i Havadis, Tarihi Havadis - Tarihi Havadis

Anadolu’nun dar bir yöresinden örnek toplamış bitki toplayıcıları Tarihi-i Havadis, Tarihi Havadis

Anadolu’nun dar bir yöresinden örnek toplamış bitki toplayıcılarıTarihi-i Havadis, Tarihi Havadis Tarihi-i Havadis, Tarihi Havadis




Anadolu’dan oluşturdukları zengin bitki koleksiyonları ile Edinburgh’da gerçekleştirilen Flora of Turkey projesine büyük yardımlarda bulunmuş olan bitki toplayıcıları (Baytop 2010) yanında, Anadolu’nun yalnızca bir yöresinden topladıkları bitki örnekleriyle adı geçen projeye kendi çapında katkıda bulunmuş olan toplayıcıları da tanımamız gerekmektedir. Bunların sayısı az değildir. Adlarını Flora of Turkey’i tarayarak veya bu eserin ikinci cildinin ön kısmında yayımlanmış olan “Botanical collections since 1888” adlı makaleden (Cullen et al. 1967) temin etmek kabildir. Bir kısmı hakkında daha evvelce çalışma yapılmıştır (Baytop 2010, Baytop 2011). Burada, bu tip yöresel toplayıcılardan birkaçı daha tanıtılmıştır. Ali Rıza Ertem ve Ivan Vladimirovič Palibin Ali Rıza Ertem (1887–1964), ziraatçidir. İstanbul’da Halkalı Yüksek Ziraat Mektebi’nde Nebatat ve Emraz-ı Nebatiye muallimi iken, 1918 sonbaharında I.V.Palibin ile birlikte Zonguldak yöresinden bitki örneği toplamıştır. Her iki toplayıcı hakkında aşağıda derlediğim bilgileri, Prof. Dr. Turhan Baytop’un (1920–2002) arşivinden temin etmiş bulunuyorum. Ali Rıza Ertem, 1887 yılında Mersin’de doğdu. Yükseköğrenimini Paris’te, Institut Agronomique’te gördükten sonra, İstanbul’da Halkalı Yüksek Ziraat Mektebi’nde Botanik ve Bitki Hastalıkları hocası oldu. Uzun bir süre Tarım Bakanlığı Tarım Genel Müdürü olarak çalıştıktan sonra, yedi dönem Mardin milletvekilliği yaptı. 16 Mayıs 1964’te vefat etti. Ivan Vladimirovič Palibin, Leningrad Botanik Bahçesi direktörü idi (T. Baytop arşivi). Fransızca yayınlarında, adını J.W. Palibine şeklinde yazmıştır (T. Baytop Arşivi). Flora of Turkey’deki (1965–2000) kayıtlarda, iki toplayıcının adı, Ali Rıza Bey et Palibin şeklinde birlikte yazılıdır. Bu eserde, birlikte topladıkları Zonguldak örneklerinin sayısı ancak 20 kadardır. Örnek kayıtlarının hepsi numarasızdır. Bu nedenle, onların Zonguldak koleksiyonlarındaki örnek sayısı hakkında bir tahmin yürütmek imkanı olamamıştır. Tarih taşıyan örnek kayıtlarına göre, toplama 30 Eylül – 31 Ekim 1918 tarihleri arasında yapılmıştır. Koleksiyonlarında bir tipörnek yoktur. Örneklerin hangi herbaryumda veya herbaryumlarda saklı bulunduğunu Flora of Turkey’den öğrenmek mümkün * Prof.Dr., İstanbul Üniversitesi Eczacılık Fakültesi. 2 Osmanlı Bilimi Araştırmaları XIV/1 (2012) değildir. Ancak Palibin’in koleksiyonunun LE’de (Leningrad) bulunduğu bilinmektedir (Vegter 1983, s.638; Holmgren 1990, s.333). Ali Rıza Bey ve I.V.Palibin, birlikte yaptıkları Zonguldak botanik gezisinin sonuçlarını, 1920 tarihli müşterek bir yayında açıklamışlardır: “Excursion botanique dans les environs de Zonguldak (Asie Mineure)”, Moniteur Jard.Bot. Tiflis 1:15. Ali Rıza Bey, Halkalı Ziraat Mektebi’nde görevli iken, Halkalı Ziraat Mekteb-i Alisi Mecmuası adlı derginin ilk 6 sayısında (Nisan 1917 – Temmuz 1918), 9 makale yayımlamıştır. Konuları bitki hastalıkları, çürümeler, yılan yastığı, Bursa çayları ile ilgilidir (Kadıoğlu, 2002). Diğer bir yayını da, 1340/1924 tarihli “Şimalişarki Anadolu ve Kafkasya’da tetkikat-ı ziraiye” adlı yayınıdır. A.R.Ertem’in Rize ve Artvin’de çay bitkisinin yetiştirilmesinde ve yörede çay üretilmesinde gayretli çalışmaları vardır. Josef Andrasovszky Josef Andrasovszky (1889–1943), Macar botanisttir. 1911’de Anadolu’ya gelmiş, İç Anadolu’nun Güney kesiminde, B4, C4 ve C5 Konya yöresi steplerinden bitki örnekleri toplamış ve bu konuda yayın yapmıştır. J. Andrasovszky’nin Türkiye bitkileri koleksiyonu hakkında bir fikir elde etmek için, P.H.Davis’in Flora of Turkey adlı eserinin içinde yer alan örnek kayıtlarını gözden geçirdim. Bu eserin 9 cildi (1965–1985) içinde onun 100 örneğine rastladım. Örneklerin büyük çoğunluğu, 95 kadarı, B4, C4, C5 Konya ilinden toplanmıştır. Konya örnekleri dışında, dört örnek B4 Ankara (vol.5:166; vol.6:764; vol.7:548 ve 646) ve bir örnek (vol.6:783) B6 Samsun kökenlidir. İki Ankara örneği (vol.7:548 ve 646) dışında, örneklerin hepsi numaralıdır. En düşük örnek numarası 5 (vol.8:557), en yüksek örnek numarası 932’dir (vol.4:234). En yüksek numaraya dayanarak, Andrasovszky’nin Anadolu’dan 1000’e yakın örnek toplamış olduğunu söyleyebiliriz. Konya örneklerinin ancak ikisinde tarih vardır: 17.v.1911 (vol.3:217) ve 14.vıı.1911 (vol.4:453). Diğerlerinin hepsi tarihsizdir. Tarihli bu iki örnek kaydı, Andrasovszky’nin 1911 yılının ilkbahar ve yaz aylarında Anadolu’da bulunduğunu kanıtlamaktadır. Lanjouw et Stafleu de (1954, s.37), Andrasovszky’nin Anadolu koleksiyonunun 1911 tarihli olduğunu kaydetmiştir. Andrasovszky’nin 1912 tarihli ve Vorläufige Bericht über der im Jahre 1911 in den Steppen Kleinasiens ausgefühte Reise adlı yayını da, 1911 tarihini doğrulamaktadır. Onun Ankara’dan da örnek toplamış olduğu kesin olmakla beraber, B4 Ankara örneği (vol.6:646) kaydında rastladığım 1914 tarihini tahkik etme imkanını henüz bulamadım. Andrasovszky’nin 1914 tarihli ve Additamenta ad floram Galaticam et Lycaonicam adlı yayını, Ankara örneklerinin varlığına ikinci bir delildir. Acaba 1914 tarihinde bir yanlışlık var mıdır? Bu husus araştırılmalıdır. Anadolu’nun Dar Bir Yöresinden Örnek Toplamış Olan Bitki Toplayıcıları 3 Konya örnekleri arasında, Andrasovszky’nin bir tipörneği vardır. Bu tipörneği J.Bornmüller (1862–1948) teşhis etmiş, ona Andrasovszky’nin adını vermiş ve yeni türü 1915’te Magyar Botanikai Lapok adlı dergide yayımlamıştır: vol. 3:217 Astragalus andrasovszkyi Bornm. – C4 Konya:Karabagh Yaila, 17.v.1911, Andrasovszky 442. Flora of Turkey’de, Andrasovszky’nin örneklerinin hiçbirinin kaydında, hatta tipörnek kaydında bile, örneğin hangi herbaryumda saklı bulunduğu belirtilmemiştir. Ancak Lanjouw et Stafleu (1954. s.37), onun Anadolu örneklerinin BP’de (Budapeşte, Macaristan Tabiat Tarihi Müzesi Herbaryumu) saklı bulunduğunu, bu herbaryumda onun Anadolu örneklerinin sayısının 550 ve örnek toplama tarihinin 1911 olduğunu kaydetmiştir. Franz Fleischer Franz Fleischer (1801–1878), Alman eczacı, hekim ve bitki toplayıcısıdır. 1827 yılında İzmir’den önemli miktarda örnek toplamıştır. F.Fleischer 1801 yılında Lausick’te (Leipzig yakını, Almanya) doğmuş, önce eczacılık, sonra tıp okumuş, Unio Itineraria adlı şirketin hesabına, toplayıcı olarak Avrupa’nın çeşitli yörelerinden bitki örnekleri toplamış, 1827’de İzmir’e gelmiş ve bu yöreden de zengin bir koleksiyonla yurduna dönmüştür. Daha sonra, bir müddet İsviçre’de doğa bilimi öğretmenliği yapmış ve 1840’tan itibaren Hohenheim’da (Stuttgart’ın güney yöresi) profesör olmuştur. 1878’de Hohenheim’da ölmüştür (Lasègue 1845, s.109; Boissier 1867, s.XVII; Wagenitz 1982, s.54). Unio Itineraria, Almanya’da Esslingen’de, E.G.Steudel (1783–1856) ve C.F.Hochsteller (1787–1860) adlı iki botanistin girişimiyle, Würtemberg kralının himayesi altında, 1825’te kurulmuş olan, bilimsel amaçlı bir şirkettir. Amacı gönüllü toplayıcıları, doğa bilimi bakımından henüz araştırılmamış yörelere göndermek, bu yörelerden başlıca bitki örnekleri toplatmak, gelen koleksiyonları düzenledikten sonra, onları ilgilenen veya sipariş vermiş olan araştırıcılara ve herbaryumlara, ücret karşılığında dağıtmaktır (Lasègue 1845, s. 109). Flora of Turkey’in 11 cildi (1965–2000) içinde yer alan örnek kayıtları tarandığında, bu eserde F.Fleischer’in 119 örneğinin kayıtlı olduğunu, hepsinin B1 İzmir’den toplanmış ve hepsinin numarasız olduğu görülür. Örnekler numarasız olduğuna göre, Fleischer’in İzmir gezisinden tahminen ne miktarda örnek temin ettiği hakkında bir fikir elde etmek imkanı olmamıştır. Örneklerin bir kısmı tarihsizdir. Bir kısmında ise ay adı da yazılıdır. Tarihli kayıtlardan, Fleischer’in İzmir’den Ocak–Eylül ayları arasında örnek toplamış olduğu anlaşılmaktadır
 


EmoticonEmoticon