İdil Bulgar Kitâbelerinde geçen “baltùr” sözcüğü üzerine TARİHİ HAVADİS - Tarihi Havadis

İdil Bulgar Kitâbelerinde geçen “baltùr” sözcüğü üzerine TARİHİ HAVADİS

İdil Bulgar Kitâbelerinde geçen “baltùr” sözcüğü üzerine

TARİHİ HAVADİS
Miladî VIII. yüzyıldan başlayarak XIII. yüzyıl ortalarına kadar İdil boyunda varlığını sürdüren ve İslâmiyet’i kabul eden ilk Türk devletleri arasında olan İdil Bulgar Devleti’nden (Yazıcı 1992: 68-71) ve bu devleti kuran İdil Bulgarlarından bugüne kalan yazılı malzeme şu ana kadar tespit edilebildiği kadarıyla iki yüz ellinin üzerindeki mezar kitâbelerinden ibarettir (Yusupov 1960: 15). Çuvaş Türkçesi tarihi araştırmaları için de önemli birer kaynak olarak karşımızda duran bu mezar taşları Tataristan’ın Buinsk, Kuybişev ve Çistopol Bölgeleri ile Çuvaşistan’ın doğu sınır bölgelerine; Başkurdistan ve Udmurt Cumhuriyeti topraklarına yayılmıştır. Kitâbelerin yayılma alanının en kuzey noktası Udmurt Özerk Cumhuriyeti’nin Gurya Kala Bölgesi, en güney noktası Tataristan’ın Kuybişev Bölgesindeki Pravaya Volga mevkii, en doğu noktası Başkurdistan’ın Ufa şehrinin Çişmı köyü civarı ve en batı noktası da Çuvaşistan’ın Çeboksarı şehridir (Tekin 1988: 10). İdil Bulgarları döneminden kalan ve Arap harfleri ile yazılmış olan bu kitâbelerde hem modern Çuvaş Türkçesinin tarihsel özelliklerini taşıyan İdil Bulgar Türkçesinin fonetik, morfolojik özellikleri; hem de modern Tatar Türkçesine yakın1 Altınordu-Kıpçak Türkçesi özellikleri görülmektedir (Tekin 1988: 7). Ayrıca bazı kitâbelerin her iki tarihî lehçe özelliklerini de yansıttığı tespit edilebilmektedir. Bu noktadan bakıldığında kitâbelerde açıklığa kavuşmamış bazı ibare ve kelimelerin okunmasında ve anlamlandırılmasında modern Çuvaş Türkçesi ve Tatar Türkçesine müracaat etmenin de gerekli olduğu düşünülmelidir.