MÖ I. BİNDEN MS VII. YÜZYILA KADAR TOHÂRİSTAN’IN SİYASİ TARİHİ - Tarihi Havadis

MÖ I. BİNDEN MS VII. YÜZYILA KADAR TOHÂRİSTAN’IN SİYASİ TARİHİ

MÖ I. BİNDEN MS VII. YÜZYILA KADAR TOHÂRİSTAN’IN SİYASİ TARİHİ



Bu çalışmada, Tohâristan’ın coğrafî hududu ve sosyokültürel yapısı hakkında umumi bir değerlendirme yapıldıktan sonra, MÖ I. binden başlamak kaydıyla şu tarihsel işleyiş silsilesi takip edilmiştir: Evvela MÖ I. bin ile başlayan ve MÖ 323’e kadar süren; Sakalar, Akhamenid İmparatorluğu ve Büyük İskender’in etkin olduğu süreç. Ardından Yüeh-chih İmparatorluğu’nun kuruluşuna kadar geçen takribi 200 yıllık; Seleukos Hanedanı ve Baktriya Grek Krallığı’nın etkin olduğu dönem. Devamında milat öncesi devrin son iki asrında etkin olan; Yüehchihler Devri. Söz konusu devrin akabinde, miladi devrin ilk asırlarında aktif rol oynayan; Kuşan Devleti Dönemi. Bu hususların tümü 2. başlık altında işlenmiştir. 3. başlık altındaysa Orta Çağ’ın başlangıç evrelerinin temsilcileri; Eftalitler, Sasaniler ve I. Gök Türk çağları incelenmiştir. 1. Tohâristan’ın Coğrafî Hududu İslâm kaynaklarında Tohâristan, Batı kaynaklarında Baktriya ismiyle anılan1 Tohâristan bölgesi, Horasan bölgesi ile iç içe bir vaziyette görülmektedir. Esasında Tohâristan, Horasan’ı oluşturan bölgelerden biri olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu vesileyle evvela Horasan bölgesinden bahsetmek, Tohâristan’ın konumunu daha iyi anlamamıza olanak sağlayacaktır. Horasan kelimesi Farsça olup güneşin doğduğu yer anlamına gelmektedir. X. yy. İslâm coğrafyacısı İstahrî, Horasan’ın muhtelif bölgelerin toplamından oluştuğunu belirtir. Bu bölgelerin en büyüğü Nîsâbûr (Nîşâpur)’dur. Büyüklüklerine göre diğer bölgeler şu şekilde sıralanır: “Merv, Herat, Kuhistân, Tûs, Nesâ, Ebîverd, Serahs, Esfizâr, Bûşenc, Bâzegîs, Kencü, Rüstâk, Merverûz, Cûzcân, Garc eş Şâr, Bâmîyân, Tohâristan, Zemmu ve Âmul.” Bu çerçevede bölgenin hududu, doğuda Sistân (Sicistan) civarı ve Hind ülkesi, batıda Oğuz çölü/ Mefâzetü Guzziyye ve Cürcân havâlisi, kuzeyde Mâverâünnehir ve Huttel’in arka kısmına düşen bir kısım Türk ülkeleri, güneyde ise Fars çölü/ Mefâzetü Fars ve Kûmıs ile çevrelenmektedir. 2 İstahrî, Horasan’ı oluşturan bölgeler arasında belirttiği Tohâristan bölgesinin şehirlerini tanımlarken, bölgenin en büyük şehrini Tâlekân (Tâyekân) olarak belirtir. Düzlük ve bereketli bir sahaya sahip olan Tâlekân, Belh’in 1/3’ü büyüklüğündedir. Tâlekân’dan sonra büyüklük açısından ikinci Tohâristan şehri Vervâliz’dir.3 Vervâliz’i, dağlık bir alanda kurulu Enderâbe (Enderâb) şehri takip eder. Tohâristan’ın diğer şehirlerinin büyüklükleri birbirlerine eşittir. Bu şehirler şu şekilde sıralanır: “Hulm, Simincân, Seklekend (Siğilkent), Baglânu (Bağlan), Arhenü (Erhen), Râven, Sekîmeşst (Sekîmüşt) Ruûb, Serâyâsım (Saray-ı Âsım), Hastenderâb (Husb-i Enderâb), Mezr (Mezar) ve Kâh (Kih)”. 4 X. yy. İslâm coğrafyacıları arasında bulunan İbn Havkal, İstahrî’nin Tohâristan üzerine sunduğu bilgileri teyit eder.5 Aynı yüzyıl coğrafyacısı Ya’kubî de benzer bilgiler aktarır. Bu çerçevede Ya’kubî, Belh şehrini merkez alarak Tohâristan şehirlerini tanımlar. Bu doğrultuda Belh’in güneyinde, Tohâristan’ın ilk şehirleri olan Enderâb ve Bâmîyân şehirlerine varılır. Her iki şehir de çok müstahkem olup, Kâbul’e geçişte önemli bir yere sahiptir. Ya’kubî, bu şehirlerden başka, “Bedehşân, Huttel, Hammârbek, Şıkınân” şehirlerini Tohâristan şehirleri arasında gösterir.6 



EmoticonEmoticon